BẠN CÓ HIỂU HẾT VỀ CÁC PHONG CÁCH HỌC TẬP CỦA MÌNH CHƯA - P1

Khám phá và tự xây dựng bộ hồ sơ học tập của riêng mình

Để kết thúc phase một (30 ngày đầu tiên) của challenge hoccachhoc, mình sẽ viết về cách phong cách học tập - những yếu tố về cách tư duy, cách tiếp nhận thông tin, xu hướng tiếp cận vấn đề,… của một người, đây là những dữ liệu quan trọng để bạn hiểu hơn về cách bản thân (và người khác) học, qua đó có thể thiết kế một chương trình học tập phù hợp cho chính mình, và nếu bạn làm trong công tác giảng dạy, hoặc thiết kế các chương trình học tập, bạn có thể sử dụng những thông tin này để tạo nên một môi trường học tập bao hàm hơn (inclusive), thay vì chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho một số người với một vài phong cách học tập nhất định.

Bài viết này được mình tham khảo từ cuốn sách Peak Learning của Ronald Gross. Ronald Gross nổi tiếng với sự nghiệp thúc đẩy sự học suốt đời thông qua xuất bản các bài viết, sách, nghiên cứu, giảng dạy và các sáng kiến của mình. Ông nổi tiếng với 3 cuốn sách: Lifelong Learner (1977), Peak Learning (1991, 2008), và The Independent Scholar’s Handbook (1982) xoay quanh việc học [1].

Cuốn sách Peak Learning đã được dịch sang tiếng Việt với tựa đề Người thông minh học tập như thế nào, được dịch bởi Alpha Books. Cuốn sách này mình mua từ hồi còn học lớp 10, nhưng đọc hoài không xong vì không có nắm được nhiều nội dung trong sách, có lẽ hồi đó kĩ năng đọc bị hạn chế. Bây giờ lôi ra đọc lại, mình mới nhận ra một vài lí do, một là khi dịch, dịch giả lược bỏ nhiều đoạn văn, tóm tắt một vài phần, khiến nhiều đoạn mất hết ý tác giả muốn truyền đạt; hai là cách dịch hơi bị cứng, chưa khoáng đạt và phù hợp với người đọc tiếng Việt. Mình không có chuyên môn nên không dám lạm bàn, chỉ đưa ra một vài nhận xét nhỏ như thế. Vì vậy mình đã tìm bản gốc tiếng Anh để đọc, cho nên nếu bạn đọc được tiếng Anh, mình khuyến khích mọi người đọc nó. Ở phần comment mình có để link tải cho bạn nào cần.

Một trong những ý tưởng cốt lõi trong cuốn sách này đó là mỗi người chúng ta có một bộ não rất riêng biệt, do vậy người sẽ sử dụng cái bộ não đó theo cách rất khác nhau. Hiểu biết này được đưa ra dựa trên 4 thập kỷ nghiên cứu trong lĩnh vật tâm lý học. Mỗi người vì vậy sẽ xử lý những thông tin mà họ tiếp xúc rất không giống nhau.

Khi quan sát cách mà nhiều người khác nhau học tập, bạn sẽ thấy sự đa dạng ở nơi họ, thậm chí cách giải quyết vấn đề, cách suy nghĩ cũng khác nhau. Có người cần nắm được bức trảnh tổng quan của một chủ đề, môn học trước khi đi vào chi tiết và các ví dụ. Có người có xu hướng muốn tự mày mò, giải quyết vấn đề trước, có người lại mong muốn cần sự chỉ dẫn từ người khác. Có người cần học lý thuyết trước khi đi vào thực hành. Lại có người khác chẳng cần đến lý thuyết, cứ thực hành, làm và thử, sai trước cái đã.

Hay khi nghe đến các phương pháp học, có người sẽ nói “tôi thích ngồi tranh luận với người khác để học”, có người khác lại cho rằng “ngồi trong phòng nghe giảng thật chán, tôi muốn đi ra ngoài không gian ngoài trời để học cơ.” Có người thích cự cạnh tranh để tiếp thu kiến thức, có người lại muốn cả nhóm phối hợp với nhau để cùng phát triển. Người khác lại thích học bằng cách đọc, nghiên cứu tài liệu, người khác nữa chỉ thích nghe người khác nói. Có những người cũng rất lạ, phải có âm thanh xung quanh họ mới tập trung được, nhưng lại có người bắt buộc mọi thứ phải tĩnh lặng, họ mới có thể yên ổn để học.

Đa dạng là thế, muôn màu muôn vẻ cách mỗi người học là thế, nhưng trường học lại muốn tất cả học sinh đều học theo cùng nội dung, cùng làm bài kiểm tra, tất cả mọi thứ đều chuẩn hóa (standardization) giống nhau, khiến nhiều người học bị lề hóa do đó không phải là cách họ học. Chưa kể những yếu tố khác như tính cá nhân hóa việc học không có, hay mỗi tiết học bị giới hạn chỉ trong mỗi 45 phút, khiến cho người học bị cắt đứt sự hứng thú hay ngăn họ bước vào trạng thái dòng chảy (flow) - một trạng thái siêu tập trung giúp học ở trạng thái học tập tốt nhất. Không gian học tập cũng bị giới hạn trong một căn phòng, sự tương tác chỉ một chiều, mọi thứ đều bị kiểm soát, ngay cả mục đích học tập hay động lực học cũng bị giới hạn bởi các bài kiểm tra, điểm số và tấm bằng! Thiết kế một không gian học như thế đã ngăn chặn sự học của mỗi người, chưa kể mục đích giáo dục, triết lý giáo dục cũng cần phải xem xét lại. Vì vậy, tự thân mỗi người cần phải tự trông cậy vào sự tự học của mình, không thể trông cậy vào nơi nào khác cả.

Để hỗ trợ cho việc tự học, bạn cần phải biết được các phong cách học tập (learning styles) của mình là gì, để từ đó tự thiết kế cho mình một lộ trình học tập riêng, sao cho phù hợp với sở thích, tính cách, định hướng, nhu cầu và thế mạnh của mình.

Trong cuốn Peak Learning, Ronald Gross giới thiệu 4 khía cạnh của việc bạn tiếp thu và xử lý thông tin mà bạn cần biết (mình cho rằng chúng ta xem xét các yếu tố này sau khi đã định hình được mục đích và mục tiêu của việc học là gì):

1. Thời điểm bạn học tốt nhất/kém nhất (your peak and valley learning times),

2. Bạn tư duy phân tích hay tổng hợp (bottom up or top down),

3. Bạn thuộc phần nào trong kim tứ đồ học tập (four learning quadrants)

4. Những loại hình thông minh (intelligences) thế mạnh của bạn là gì

Trong bài viết này mình chia sẻ 2 khía cạnh, còn 2 khía cạnh khác mình sẽ viết ở bài sau.

1. Thời điểm bạn học tốt nhất/kém nhất

Mỗi người sẽ có một khoảng thời gian hoạt động hiệu quả riêng trong ngày. Trong thời gian này, chúng ta sẽ có nhiều động lực nhất để học, khả năng tiếp thu, xử lí thông tin và sự tập trung sẽ ở trạng thái tốt nhất. Có hai nhóm người, đó là chim chiền chiện (lark) và cú đêm (owl). Về cơ bản, nhóm chim chiền chiện là những người dậy sớm và hoạt động năng suất nhất vào buổi sáng, trong khi đó nhóm cú đêm trở nên năng động và có sức sống hơn vào từ chiều tối cho đến khuya.

Việc xác định được thời điểm học tốt nhất sẽ giúp bạn cấu trúc và điều chỉnh thời gian mình cho hợp lý. Bạn nên dùng thời gian bạn năng suất nhất để học tập, giải quyết công việc quan trọng, lên kế hoạch. Còn trong khoảng thời gian kém hiệu quả, bạn có thể tận dụng để làm những công việc không cần nhiều đến sự tập trung, tư duy, hoặc dành thời gian để nghỉ ngơi, thư giản, kết nối với bạn bè, tự nhiên. Bạn có thể tập thể dục, dọn dẹp nhà cửa, đánh máy tính, sắp xếp tài liệu, trả lời email, tin nhắn, hẹn gặp bạn bè, chơi game, thư giãn, thiền định, đi dạo…

Nếu bạn là chim chiền chiện, bạn có thể đi ngủ sớm và dậy sớm hơn, để có nhiều hơn các khoảng thời gian năng suất trong ngày. Ngược lại nếu là cú đêm thì bạn có thể học và làm việc tới khuya, hoặc… sống giờ Mỹ để tối đa hóa khoảng thời gian bạn tỉnh táo và năng lượng nhất. Còn lại trong ngày thì bạn đi ngủ, ăn uống, vui chơi, chiều đến ngắm hoàng hôn, hít thở mây trời.

Câu hỏi tiếp theo là làm thế nào để xác định là mình là chim chiền chiện hay là cú đêm? Ngoài việc bạn tự quan sát bản thân ra, tác giả Ronald Gross cũng có một số bài tập để giúp bạn xác định rõ hơn. Bạn xem thêm ở phần comment nhé.

2. Bạn học từ dưới lên hay từ trên xuống?

Ronald Gross cho rằng có hai nhóm người với hai kiểu tư duy khác nhau. Đó là Người tư duy tổng hợp (Groupers) và người tư duy phân tích (Stringers). Về cơ bản, nhóm Tư duy tổng hợp có khả năng liên kết, tạo mối liên hệ và tổng hợp các thông tin đa diện đa ngành; trong khi đó nhóm tư duy phân tích có thế mạnh về mặt tư duy tuyến tính. Hệ thống giáo dục hiện đại được thiết chỉ phù hợp với nhóm người tư duy phân tích và hạn chế khả năng học tập của nhóm người tư duy tổng hợp, vì ở trường bạn cần phải học từng chương một, tuần tự như thế cho đến cuối kỳ, điều này gây ra một bất lợi lớn cho nhóm tư duy tổng hợp.

NHÓM TƯ DUY TỔNG HỢP (GROUPERS)

Là một người tư duy tổng hợp, bạn có xu hướng tìm hiểu một cách tổng quan bất cứ môn học, chủ đề nào bạn đang quan tâm, bằng cách tìm hiểu về các nguyên lý chung, ý tưởng cốt lõi, những nội dung chính; sau đó bạn muốn liên hệ, so sánh, đối chiếu, liên kết với những kiến thức bạn đã biết trước đó càng nhiều càng tốt. Cho nên nhóm người này thường có đặc điểm là kiến thức của họ mang tính liên ngành và hiểu biết rất rộng (nếu họ biết cách phát huy điểm mạnh này).

Nhóm người này học tốt nhất trong một môi trường tự do, không được thiết kế sẵn, vì họ cần sự chủ động và sự tự do nhất định để nắm bắt thông tin theo cách riêng của mình - thông qua việc đi từ những nội dung quan trọng trước khi đi sâu riêng lẻ vào từng chủ đề nhỏ hơn. Vì thế, khi học tuần tự từng chương một theo một kế hoạch có sẵn, họ sẽ cảm thấy việc học kém hiệu quả hơn nhiều khi kiến thức được trình bày theo cách này; điều đáng tiếc là đa phần trường học, sách giáo khoa, chương trình đào tạo đều được thiết kế như thế này, nên sẽ khiến nhóm tư duy tổng hợp gặp bất lợi một chút.

Vậy thì làm thế nào để tối ưu hóa việc học nếu bạn là là người tư duy tổng hợp? Đây là một vài gợi ý:

• Khi đọc sách, báo, tạp chí, bạn cứ đọc lướt qua một lượt, thấy đoạn nào thú vị thì cứ dừng lại ở đó để tìm hiểu, đừng lo lắng về việc thiếu hệ thống hay thiếu nền tảng. Việc này cho phép bạn thu thập những nội dung, dữ kiện, fact, và bộ não bạn sẽ tự tìm cách kết nối chúng (đây là cách grouper học mà).

• Khi học một điều gì đó, hãy chú ý đến những quy tắc, cách sắp xếp, tổ chức, những nội dung cơ bản, ý tưởng lớn, cốt lõi ở đây là gì. Bên cạnh đó, bạn cũng cần ghi chú và tổng hợp những phần chi tiết, ví dụ để bổ sung và làm sâu sắc hơn việc học của mình.

NHÓM TƯ DUY PHÂN TÍCH (STRINGER)

Nếu bạn là người có tư duy phân tích, bạn sẽ phù hợp với lối học một cách hệ thống, tuần tự, tuyết tính, vì bạn học bằng cách nắm chắc và rõ những phần nhỏ, cụ thể trước khi tìm hiểu những nội dung tổng quan hơn.

Không giống với nhóm grouper, stringer học tốt nhất khi họ biết được tuần tự những gì họ cần học trong tương lai. Do đó, chiến lược học tập phù hợp với nhóm này đó là trước khi học, họ cần dành thời gian để liệt kê ra những nội dung trọng điểm cần tập trung vào trong quá trình học. Nhóm người này cần có một bản đồ cho môn học đó, nếu không họ sẽ dễ bị đuối trước bể thông tin khổng lồ. Nhóm người này thường học rất tốt ở trường vì tính chất tuần tự của trường. Mỗi kỳ thì họ được phân định sẵn tuần này học gì, làm gì rồi, và họ cứ thế mà học thôi, nên họ sẽ học hiệu quả hơn nhiều.

Vì vậy, đối nhóm người phân tích trước khi học, việc tham khảo trước một lộ trình có sẵn, hoặc tự xây dựng cho mình một chương trình học mang tính cá nhân dành cho toàn bộ môn học là điều rất thiết yếu. Sau đó bạn chỉ cần học theo thứ tự, học cho chắc, và thiệt kĩ tuần tự từ bài một đến bài cuối, từ nội dung đầu tiên đến phần cuối cùng, bạn sẽ tiếp thu rất tốt.

Vậy là bạn đã đi qua 2 yếu tố đầu tiên, giúp bạn có cơ sở để hiểu hơn về phong cách học tập đầu tiên của mình. Bây giờ điều tiếp theo bạn có thể làm là xác định xem (1) khi nào bạn học tốt nhất và khi nào bạn kém tập trung nhất, (2) xác định xem thế mạnh của bạn là tư duy phân tích hay là tư duy tổng hợp hay là bạn thoải mái với cả hai cách tiếp cận. Để xác định được ngoài việc dành thời gian thử nghiệm, quan sát và ghi chú về quá trình học tập, bạn có thể làm bài tập mình gửi ở phần comment, bài tập này được đề xuất bởi Ronald Gross.

Ở bài sau mình sẽ chia sẻ 2 khía cạnh còn lại: Kim tứ đồ học tập và các loại hình thông minh.

Xem tiếp BẠN CÓ HIỂU HẾT VỀ CÁC PHONG CÁCH HỌC TẬP CỦA MÌNH CHƯA - P2